خبرگزاری حوزه| مشاوره اسلامی یکی از عرصه‌های مهم خدمت‌رسانی حوزه‌های علمیه به طلاب، خانواده‌های آنان و جامعه است؛ عرصه‌ای که برای ایفای نقش مؤثرتر، بیش از هر چیز به هم‌افزایی ظرفیت‌ها، انسجام سازمانی و توسعه خدمات کاربردی نیاز دارد.
امروز مراکز متعددی در حوزه آموزش، پژوهش و ارائه خدمات مشاوره اسلامی فعالیت می‌کنند و هزاران دانش‌آموخته حوزوی در این زمینه از توان علمی و تخصصی برخوردارند؛ اما فعالیت‌های جزیره‌ای و پراکندگی امکانات، مانع بهره‌گیری کامل از این ظرفیت ارزشمند شده است. تجمیع این توانمندی‌ها در قالب ساختاری منسجم می‌تواند زمینه گسترش مراکز مشاوره، ارتقای کیفیت خدمات و پاسخ‌گویی مؤثرتر به نیازهای جامعه را فراهم کند.
در کنار این ضرورت ساختاری، بازنگری در رویکرد ارائه خدمات مشاوره نیز اهمیت فراوانی دارد. مشاوره نباید صرفاً به مداخله پس از بروز آسیب محدود شود؛ بلکه باید با اولویت‌دادن به پیشگیری، توانمندسازی افراد و تقویت مهارت‌های زندگی، از شکل‌گیری بسیاری از مشکلات جلوگیری کند.
تحقق این هدف مستلزم آن است که خدمات مشاوره اسلامی آسان، کم‌هزینه و در دسترس باشد. بهره‌گیری از ابزارهای نوین، تولید کتاب‌های کاربردی و تقویت آموزش‌های خانواده‌محور نیز می‌تواند این مسیر را هموارتر سازد.
در گفت و گوی خبرنگار خبرگزاری حوزه با حجت الاسلام والمسلمین محمود حسنی‌نژاد مدیر اداره مشاوره اسلامی معاونت تهذیب و تربیت حوزه های علمیه به این موضوع و برنامه های حوزه های علمیه برای ساماندهی در این عرصه پرداخته ایم که مشروح این گفت و گو تقدیم حضورتان می گردد:
بسیاری از مخاطبان، به‌ویژه طلاب و فضلا، علاقه‌مندند با حوزه فعالیت اداره مشاوره اسلامی و خدماتی که این اداره به حوزویان و حتی افراد غیرحوزوی ارائه می‌کند، بیشتر آشنا شوند. در همین راستا، ابتدا توضیحی اجمالی درباره ساختار و مأموریت این اداره ارائه بفرمایید.
اداره مشاوره اسلامی یکی از ادارات زیرمجموعه معاونت تهذیب و تربیت حوزه‌های علمیه است. اگر بخواهم به‌صورت اجمالی به ادارات این معاونت اشاره کنم، باید از اداره قرآن، اداره اخلاق، اداره مطالعات، امور معرفتی و اداره مشاوره اسلامی نام ببرم.
اداره مشاوره اسلامی خود از دو بخش تشکیل شده است. یک بخش به حوزه خانواده اختصاص دارد و بخش دیگر در زمینه مشاوره فعالیت می‌کند. پیش از این، بخش خانواده به‌صورت یک اداره مستقل فعالیت داشت، اما در پی تغییراتی که طی سال‌های گذشته رخ داد، آن اداره منحل شد و به‌عنوان یکی از بخش‌های اداره مشاوره اسلامی به فعالیت خود ادامه داد.
بنابراین، اداره مشاوره اسلامی در حال حاضر دو حوزه فعالیت اصلی دارد: نخست، بخش خانواده و طرح‌های مرتبط با آن و دوم، بخش مشاوره و مراکز مشاوره. در ادامه، هر دو بخش را به‌صورت اجمالی توضیح می‌دهم تا زمینه برای طرح پرسش‌های بعدی فراهم شود.
خدمات مشاوره اسلامی در سه سطح؛ از پیشگیری تا توانمندسازی
بخش مشاوره اسلامی در واقع به ارائه خدمات مشاوره با رویکرد تخصصی و اسلامی می‌پردازد. خدماتی که در این حوزه ارائه می‌کنیم، در سه سطح قابل تقسیم‌بندی است.
سطح نخست، خدماتی با رویکرد پیشگیرانه است. در این سطح، آسیب‌های احتمالی در محیط حوزه، میان حوزویان و در جامعه را رصد و شناسایی می‌کنیم و متناسب با این آسیب‌ها، دوره‌هایی را طراحی و اجرا می‌کنیم.
این دوره‌ها با هدف توانمندسازی افراد برگزار می‌شوند؛ به این معنا که فرد با شرکت در آن‌ها، مهارت‌ها و توانمندی‌هایی به دست می‌آورد که می‌توانند او را در برابر آسیب‌های احتمالی مصون نگه دارند. در نتیجه، علاوه بر پیشگیری از بروز مشکلات، سبک و کیفیت زندگی فرد نیز ارتقا پیدا می‌کند.
برای روشن‌تر شدن موضوع، به‌عنوان نمونه، می‌توان به شرایط تحصیلی طلاب اشاره کرد. هنگامی که طلبه‌ای وارد حوزه علمیه می‌شود، با نظام آموزشی متفاوتی نسبت به آموزش‌وپرورش و دانشگاه مواجه است؛ زیرا اهداف و رویکردهای آموزشی حوزه با این دو نظام تفاوت دارد.
طلاب معمولاً هنگام ورود به حوزه، آشنایی کافی با این نظام و ساختار ندارند. هرچند در دوره‌های میثاق تلاش می‌شود آنان با فضای طلبگی آشنا شوند، اما ممکن است همه مهارت‌ها و ویژگی‌های لازم برای تحصیل موفق در حوزه، در قالب یک بسته آموزشی جامع در اختیار آنان قرار نگیرد.
طرح «مربی تحصیلی»؛ تقویت مهارت‌های موردنیاز طلاب
برای پاسخ‌گویی به این نیاز، طرحی با عنوان «مربی تحصیلی» در اداره مشاوره اسلامی طراحی شده است که در حال حاضر نیز اجرا می‌شود. این طرح یکی از نمونه‌های خدمات پیشگیرانه اداره مشاوره اسلامی است و در هر مجموعه‌ای که متقاضی اجرای آن باشد، امکان برگزاری آن وجود دارد.
در این طرح، به‌طور مستقیم با خود طلاب ارتباط برقرار نمی‌کنیم؛ زیرا معتقدیم فرایند مشاوره و توانمندسازی تحصیلی به همراهی مستمر نیاز دارد و ممکن است یک مشاور نتواند در تمام مراحل، به‌صورت دائمی همراه طلبه باشد. همچنین ممکن است امکانات و ظرفیت لازم برای چنین همراهی مستمری فراهم نباشد.
ازاین‌رو، جامعه هدف اصلی ما در طرح مربی تحصیلی، اساتید حوزه و مدیران مدارس علمیه هستند؛ چراکه استاد هر روز با طلاب ارتباط دارد و مدیر مدرسه نیز به‌طور مستمر با طلبه‌های خود در ارتباط است.
اگر استاد و مدیر مدرسه به دانش و مهارت‌های لازم در زمینه مدیریت تحصیلی مجهز شوند، می‌توانند این توانمندی‌ها را به‌راحتی در اختیار طلاب قرار دهند. در این دوره‌ها، موضوعاتی مانند تقویت حافظه، افزایش تمرکز، مهارت‌های تندخوانی و روش‌های نوین مدیریت تحصیل آموزش داده می‌شود.
طبیعتاً هنگامی که استاد از این مهارت‌ها آگاهی داشته باشد، می‌تواند در مواجهه با طلابی که برای حل مسائل تحصیلی خود به او مراجعه می‌کنند، راهنمایی‌های مناسب‌تری ارائه دهد و به شکل‌گیری این توانمندی‌ها در آنان کمک کند.
در همین راستا، اساتیدی نیز آموزش دیده‌اند تا در صورت تقاضای مدارس علمیه، برای برگزاری این دوره‌ها به مدارس معرفی شوند. مدارس متقاضی می‌توانند درخواست خود را ارائه کنند تا استادان آموزش‌دیده برای اجرای دوره‌ها در آن مجموعه حضور پیدا کنند.
اجرای این طرح می‌تواند به مدیریت بهتر تحصیل طلاب کمک کند و زمینه پیشگیری از بسیاری از آسیب‌های احتمالی در مسیر تحصیل را فراهم آورد.
طرح «مربی ازدواج»؛ آموزش مهارت‌های انتخاب همسر
یکی دیگر از طرح‌های اداره مشاوره اسلامی، طرح «مربی ازدواج» است. در این طرح نیز تلاش می‌کنیم اساتید، مربیان و مدیران حوزوی را با موضوعات مرتبط با ازدواج آشنا کنیم.
از جمله موضوعاتی که در این دوره‌ها آموزش داده می‌شود، الگوهای انتخاب همسر، بایدها و نبایدهای ازدواج و شرایطی است که یک فرد باید داشته باشد تا برای ازدواج آمادگی لازم را پیدا کند.
این طرح و برنامه‌های مشابه آن در زمره خدمات پیشگیرانه قرار می‌گیرند. هدف اصلی این است که شرکت‌کنندگان، مجموعه‌ای از دانش‌ها و مهارت‌های مرتبط با این حوزه را با رویکرد اسلامی فرا بگیرند تا بتوانند از بروز آسیب‌های احتمالی پیشگیری کنند.
خدمات راهنمایی؛ کمک به حل مشکلات در مراحل اولیه
سطح دوم خدمات اداره مشاوره اسلامی، خدمات راهنمایی است. تفاوت این سطح با خدمات پیشگیرانه در این است که در مرحله پیشگیری، فرد هنوز با مشکل یا آسیب مشخصی مواجه نشده است و تلاش می‌شود با ارائه آموزش‌ها و افزایش آگاهی‌های او، از بروز آسیب جلوگیری شود.
اما در خدمات راهنمایی، فرد با یک مشکل اولیه مواجه شده است؛ بااین‌حال، مشکل او هنوز به اندازه‌ای عمیق نشده که به مداخله تخصصی نیاز داشته باشد. در چنین شرایطی، ممکن است ارائه چند توصیه مناسب یا راهنمایی‌های هدفمند بتواند به حل مسئله کمک کند و شرایط زندگی فرد را به وضعیت عادی بازگرداند.
برای مثال، ممکن است فردی مراجعه کند و بگوید که با مشکل تمرکز مواجه است یا پس از ازدواج با همسر خود اختلافاتی پیدا کرده است؛ اما این مشکلات هنوز به اندازه‌ای عمیق نشده‌اند که به مداخله تخصصی نیاز داشته باشند. در چنین شرایطی، ارائه چند توصیه یا راهنمایی مناسب می‌تواند زندگی فرد را به مسیر عادی بازگرداند.
ما به این دسته از خدمات، «خدمات راهنمایی» می‌گوییم. در این سطح، فرد با مشکل مواجه شده است، اما مشکل او هنوز عمیق نیست. برای ارائه این خدمات نیز تعدادی از اساتید را تربیت کرده و دوره‌هایی را طراحی کرده‌ایم تا این اساتید بتوانند در خدمت طلاب باشند و به آن‌ها در حل مسائل و مشکلاتشان کمک کنند.
خدمات تخصصی مشاوره؛ مداخله برای حل مشکلات عمیق‌تر
سطح سوم خدمات ما، خدمات تخصصی است. در این مرحله، فرد با مشکل مواجه شده و آسیب واردشده، در عملکرد او اختلال ایجاد کرده است. برای مثال، ممکن است فرد با اختلال در حافظه مواجه شده باشد؛ مشکلی که دیگر با توصیه‌های معمولی برطرف نمی‌شود و فرد باید وارد فرایند مشاوره تخصصی شود.
در این مرحله، فعالیت مراکز مشاوره و خدمات تخصصی ما در این مراکز آغاز می‌شود. البته این‌گونه نیست که مراکز مشاوره صرفاً به افرادی خدمات ارائه کنند که آسیب‌های شدیدی را تجربه کرده‌اند؛ بلکه خدمات پیشگیرانه و راهنمایی نیز در این مراکز ارائه می‌شود. بااین‌حال، بخش مهمی از فعالیت این مراکز به ارائه خدمات تخصصی اختصاص دارد.
فعالیت ۳۳ مرکز مشاوره حضوری در کشور
در حال حاضر، حدود ۳۳ مرکز مشاوره سماح در سراسر کشور فعالیت می‌کنند. در این مراکز، بیش از ۳۰۰ استاد و مشاور حضور دارند و به ارائه خدمات مشاوره‌ای می‌پردازند.
بعلاوه بر این، یک خدمت جدید نیز به مجموعه خدمات ما اضافه شده است و آن، راه‌اندازی مرکز مشاوره مجازی سماست. این مرکز بر بستر فضای مجازی فعالیت می‌کند و خدمات مشاوره‌ای را به‌صورت آنلاین ارائه می‌دهد.
در مرکز مشاوره مجازی سماح نیز حدود ۶۰۰ استاد می‌توانند به‌صورت آنلاین در خدمت طلاب و خانواده‌های آنان باشند. بنابراین، در کنار مراکز مشاوره حضوری، ظرفیت قابل‌توجهی برای ارائه خدمات غیرحضوری نیز فراهم شده است.
اولویت ارائه خدمات به طلاب و خانواده‌های آنان
جامعه هدف اصلی ما در ارائه این خدمات، جامعه ایمانی است؛ بااین‌حال، اولویت نخست ما طلاب و خانواده‌های آنان هستند. در واقع، خدمات ما در درجه اول برای حوزویان و خانواده‌هایشان طراحی شده است.
چنانچه ظرفیت مازاد وجود داشته باشد و نیازهای حوزه در این زمینه تأمین شده باشد، می‌توانیم بخشی از این ظرفیت را در اختیار سایر ارگان‌ها و نهادها نیز قرار دهیم؛ به‌ویژه آنکه برخی از این ارگان‌ها و نهادها نیز متقاضی دریافت خدمات مشاوره‌ای هستند.
در صورت نیاز، در ادامه می‌توانیم درباره مراکز مشاوره و فعالیت‌های آن‌ها توضیحات بیشتری ارائه کنیم.
تغییر رویکرد اداره خانواده؛ تمرکز بر آموزش و تقویت مبانی فکری
در کنار خدمات حوزه مشاوره، در بخش خانواده نیز مجموعه‌ای از خدمات و برنامه‌ها را دنبال می‌کنیم.
در گذشته، اداره خانواده در معاونت تهذیب، با حدود ۲۷ تا ۲۸ نفر نیروی انسانی، ساختاری گسترده داشت و خدمات متنوعی را به خانواده‌های طلاب ارائه می‌کرد. گستردگی فعالیت‌ها به‌گونه‌ای بود که این مجموعه از نظر ساختاری و مدیریتی، جایگاهی در حد یک معاونت در حوزه داشت.
بخشی از خدمات آن اداره، فعالیت‌هایی مانند برگزاری اردوها، دیدار با علما و اجرای طرح‌های مختلف از این دست بود. بااین‌حال، در پی مسائل بودجه‌ای و تقسیم وظایفی که میان مرکز خدمات حوزه‌های علمیه و مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه صورت گرفت، بسیاری از این خدمات به مرکز خدمات منتقل شد و اداره خانواده در معاونت تهذیب نیز عملاً منحل و به یکی از بخش‌های اداره مشاوره اسلامی تبدیل شد.
در شرایط فعلی، تمرکز ما در حوزه خانواده بیشتر بر ارائه خدمات نرم است. منظور از خدمات نرم، فعالیت‌هایی است که به‌جای تمرکز بر برگزاری اردوها و برنامه‌های مشابه، بر آموزش، ارتقای آگاهی‌ها و تقویت مبانی فکری و اعتقادی خانواده‌ها متمرکز هستند.
طرح «کوثر»؛ آموزش مبانی فکری و اعتقادی به خانواده‌های حوزوی
یکی از طرح‌های مهم ما در حوزه خانواده، طرح «کوثر» است. برای توضیح هدف این طرح باید به جایگاه و مسئولیت طلبگی توجه کرد.
فردی که همسر یک طلبه می‌شود، به‌واسطه مسئولیت‌ها و رسالت‌های طلبگی همسر خود، در موقعیتی متفاوت از بسیاری از خانواده‌های دیگر قرار می‌گیرد. ازاین‌رو، لازم است همسر طلبه نیز از نظر مبانی فکری و اعتقادی و آشنایی با اسلام، آموزش‌های متناسبی دریافت کند و در این زمینه از سطح آگاهی بالایی برخوردار باشد.
طرح کوثر دقیقاً با همین هدف طراحی شده است. این طرح به‌طور ویژه سه گروه را در بر می‌گیرد: خواهران طلبه، همسران طلاب و دختران خانواده‌های طلبه.
افراد شرکت‌کننده در این طرح، آموزش‌های ویژه‌ای را در قالب یک دوره سه‌ساله دریافت می‌کنند و بر اساس دوره آموزشی طی‌شده، گواهی نیز برای آنان صادر می‌شود. هدف این آموزش‌ها، آشنایی عمیق‌تر شرکت‌کنندگان با مبانی فکری و اعتقادی اسلام و فراهم‌شدن زمینه درک صحیح‌تری از اسلام ناب است.
برگزاری دوره‌های مجازی کوثر؛ مشارکت حدود ۵۰۰ نفر از خانواده‌های طلاب
طرح کوثر در گذشته به‌صورت حضوری در استان‌های مختلف برگزار می‌شد؛ اما به‌دلیل مسائل بودجه‌ای و شرایط ایجادشده، بخش مهمی از آموزش‌های این طرح به فضای مجازی منتقل شده است.
در همین سال، پس از انتشار فراخوان ثبت‌نام، حدود ۵۰۰ نفر از خانواده‌های طلاب در این طرح شرکت کردند. تاکنون دو دوره مجازی برگزار شده است و دوره سوم نیز به‌زودی آغاز خواهد شد.
در حال حاضر، برگزاری حضوری این دوره‌ها در استان‌های مختلف متوقف شده و فعالیت حضوری طرح، به شهر قم محدود است. بنابراین، آموزش‌های مجازی به بخش مهمی از برنامه‌های جاری طرح کوثر تبدیل شده‌اند.
ازدواج طلاب؛ یکی از دغدغه‌های مهم اداره مشاوره اسلامی
یکی دیگر از موضوعات مهم و دغدغه‌های جدی ما در حوزه خانواده طلاب، مسئله ازدواج است؛ موضوعی که می‌توان آن را در قالب یک پیشنهاد نیز مطرح کرد.
بر اساس آمار جدیدی که اعلام شده است، حدود ۱۸ میلیون دختر و پسر در کشور مجرد هستند. طبیعتاً بخشی از این جمعیت را طلاب، اعم از خواهران و برادران طلبه، تشکیل می‌دهند که همچنان مجرد هستند و مسئله ازدواج برای آنان نیز مطرح است.
طرح «همسان‌گزین»؛ معرفی افراد متناسب برای ازدواج طلاب
در رصدهایی که انجام دادیم، متوجه شدیم بسیاری از طلاب انگیزه و تمایل به ازدواج دارند و علاقه‌مندند با فردی متناسب با شرایط خود ازدواج کنند؛ اما مسئله این است که فرد همسان و مناسب خود را پیدا نمی‌کنند.
در همین راستا، طرحی با عنوان «همسان‌گزین» داریم که بر اساس آن، اطلاعات طلاب، اعم از آقایان و خانم‌ها، ثبت می‌شود و سپس افراد متناسب با یکدیگر، بر اساس شرایط شخصیتی، ایمانی و خانوادگی، به هم معرفی می‌شوند.
ظرفیت‌های پراکنده حوزه در زمینه ازدواج طلاب
در جریان فعالیت‌های تخصصی که در زمینه ازدواج انجام دادیم، متوجه شدیم حوزه ظرفیت‌های خوبی برای تسهیل ازدواج دارد؛ اما متأسفانه عملکرد این ظرفیت‌ها به‌صورت جزیره‌ای است.
برای مثال، طلبه‌ای که قصد ازدواج دارد، ممکن است از کمک‌های دفاتر مراجع، مرکز خدمات حوزه‌های علمیه، مراکز خیریه و برخی معاونت‌های حوزوی بهره‌مند شود؛ اما این خدمات در یک مجموعه واحد تجمیع نشده‌اند. در نتیجه، طلبه هنگام تصمیم‌گیری برای ازدواج ممکن است سردرگم شود، از وجود بسیاری از این خدمات اطلاع نداشته باشد و حتی نداند که چه امکاناتی برای حمایت از او وجود دارد.
پیشنهاد تشکیل قرارگاه یا مرکز جامع امور ازدواج
بر همین اساس، به این نتیجه رسیدیم که لازم است مجموعه‌ای با عنوان قرارگاه یا مرکز جامع امور ازدواج شکل بگیرد. ان‌شاءالله این پیشنهاد را نیز برای مدیریت حوزه‌های علمیه ارسال خواهیم کرد تا مجموعه‌ای مسئولیت همه امور مرتبط با ازدواج را بر عهده بگیرد.
این مجموعه باید هم به مسائل سخت و مادی ازدواج، مانند تأمین جهیزیه، تسهیلات وام و مشکلات اقتصادی، بپردازد و هم مسائل نرم و فرهنگی را مدنظر قرار دهد.
زیرا هم‌کفو بودن صرفاً به مسائل معیشتی و اقتصادی محدود نمی‌شود؛ بلکه تناسب فکری، شخصیتی، خانوادگی و تربیتی نیز اهمیت دارد. گاهی دو نفر هر دو افراد مؤمن و برخوردار از خانواده‌های خوب و مناسب هستند، اما تفاوت‌های فرهنگی میان آن‌ها موجب می‌شود در زندگی مشترک با چالش‌های عمیقی مواجه شوند.
در حال حاضر، مجموعه‌ای که متکفل رسیدگی به همه این ابعاد باشد، وجود ندارد. یکی از طرح‌هایی که در حوزه خانواده در نظر داریم، همین موضوع است که ان‌شاءالله به مدد الهی آن را اجرا خواهیم کرد.
طرح «سرای خانواده»؛ تقویت همبستگی میان خانواده‌های طلاب
طرح دیگری نیز داریم که طرح بسیار خوبی است و امیدواریم با عنایت خداوند، امکان اجرای آن فراهم شود. این طرح با عنوان «سرای خانواده» شناخته می‌شود و تاکنون یکی دو نمونه از آن به‌صورت آزمایشی در برخی مکان‌ها اجرا شده است.
البته نمی‌توان گفت این ایده ابتکار خود ما بوده است. برای مثال، در تهران با مجموعه‌هایی تحت عنوان «سرای محله» مواجه شدیم. تهران شهری مهاجرپذیر است و معمولاً افرادی که از شهرهای مختلف به آن مهاجرت می‌کنند، در ابتدا با یکدیگر غریبه‌اند و شناخت و ارتباط چندانی ندارند. همین غریبگی و ناآشنایی می‌تواند زمینه افزایش آسیب‌های اجتماعی را فراهم کند.
به همین دلیل، طرح سرای محله راه‌اندازی شده است تا خانواده‌ها در آنجا گرد هم بیایند و به‌تدریج با یکدیگر آشنا شوند. همین آشنایی و ارتباط متقابل می‌تواند همبستگی اجتماعی را افزایش دهد.
در شهرهایی مانند قم نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. طلاب معمولاً از شهرهای مختلف به حوزه‌های علمیه می‌آیند و در کنار یکدیگر جمع می‌شوند، اما خانواده‌های آنان ارتباط چندانی با یکدیگر ندارند. طبیعی است که این وضعیت، احساس غریبگی را افزایش می‌دهد و زمینه همبستگی میان خانواده‌ها را کاهش می‌دهد.
درحالی‌که بسیاری از آسیب‌ها و مشکلات را می‌توان با هم‌افزایی همین خانواده‌ها برطرف کرد؛ حتی بدون آنکه نیازی به ورود یک نهاد حمایتی یا سازمان خاص وجود داشته باشد. گاهی خود خانواده‌ها با همکاری و حمایت متقابل می‌توانند مسائل یکدیگر را حل کنند.
هم‌افزایی خانواده‌های طلاب؛ راهکاری برای حل سریع مشکلات
برای نمونه، شنیده‌ام که در یکی از مجتمع‌های پردیسان، طرحی شبیه به این اجرا شده است. فرض کنید خانواده‌ای طلبه به دلیل مشکلات معیشتی با این مسئله مواجه شده که فرزندش به عمل جراحی فوری نیاز دارد. به‌محض آنکه دیگران از این موضوع مطلع شدند، هرکدام مبلغی، برای مثال صد هزار تومان، پنجاه هزار تومان یا دویست هزار تومان، کمک کردند و هزینه موردنیاز در مدت کوتاهی تأمین شد.
این خانواده بدون آنکه ناچار باشد برای دریافت کمک به دنبال نهادهای حمایتی یا مراکز بیمه‌ای برود، توانست با حمایت سریع دیگر خانواده‌ها مشکل خود را برطرف کند.
این نمونه نشان می‌دهد اگر بتوانیم همبستگی میان خانواده‌های طلاب را ایجاد کنیم، بسیاری از مشکلات طلاب به‌سرعت و به دست خود آنان قابل حل خواهد بود.
طرح «سرای خانواده» یکی از برنامه‌هایی است که اداره خانواده با همکاری سایر ارگان‌ها درصدد اجرای آن است. هدف این طرح، فراهم‌کردن محلی برای گردهمایی خانواده‌های طلاب و ایجاد زمینه هم‌افزایی میان آنان، از جمله از طریق انتقال مهارت‌ها، است.
برای مثال، بسیاری از همسران طلاب مهارت‌هایی دارند که حاضرند آن‌ها را به‌صورت رایگان در اختیار سایر خانواده‌های حوزوی قرار دهند. چنین ظرفیت‌هایی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری شبکه‌ای از همکاری و حمایت متقابل میان خانواده‌های طلاب باشد. طرح‌هایی از این دست نیز از جمله برنامه‌هایی است که در حوزه خانواده درصدد اجرای آن هستیم.
به نکته‌ای درباره هم‌افزایی اشاره کردید. در حوزه علمیه، در مقیاس کلان، مراکز و نهادهای مختلفی مانند جامعه‌المصطفی در حوزه بین‌الملل، دفتر تبلیغات اسلامی، سازمان‌ها، مرکز خدمات حوزه‌های علمیه، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه و نهادهای دیگر فعالیت می‌کنند که هرکدام بخشی از کارها و مأموریت‌ها را بر عهده دارند. به نظر شما، برای شکل‌گیری هم‌افزایی در حوزه مشاوره اسلامی و تجمیع این ظرفیت‌ها، چه ایده‌ای دارید تا بتوانیم در سطح کلان حوزه و نهاد روحانیت، خدمات باکیفیت‌تری ارائه دهیم؟
تجربه شخصی من این است که در مقطعی، از اعضای انجمن روان‌شناسی حوزه بودم. ظرفیت‌های حوزه در زمینه روان‌شناسی و مشاوره، چه از نظر علمی و پژوهشی و چه از نظر تربیت نیروی انسانی، بسیار گسترده است.
در این عرصه، ظرفیت‌های فراوانی وجود دارد که اگر در کنار یکدیگر قرار گیرند و تجمیع شوند، قابلیت آن را دارند که مجموعه‌ای از افراد متخصص، با همکاری و هم‌افزایی، کارهای بزرگی انجام دهند.
عملکرد جزیره‌ای مراکز حوزوی؛ مانعی برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشاوره اسلامی
یکی از ضعف‌هایی که با آن مواجه هستیم، این است که بخش‌های مختلف حوزه به‌صورت جزیره‌ای عمل می‌کنند و هر مجموعه بیشتر به دنبال فعالیت‌های خودش است. درحالی‌که اگر این ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر قرار بگیرند، می‌توانند دستاوردهای بسیار بزرگ‌تری داشته باشند.
برای نمونه، مراکز متعددی در قم در زمینه آموزش مشاوره فعالیت می‌کنند. از جمله این مراکز می‌توان به جامعه‌المصطفی، مؤسسه امام خمینی(ره)، دانشگاه معارف، دانشگاه اخلاق و تربیت، دانشگاه قرآن و حدیث، انجمن‌ها، دانشگاه ادیان، مرکز تخصصی امام رضا(ع)، مرکز تخصصی امام خمینی(ره) و چند مرکز دیگر اشاره کرد. این موارد تنها بخشی از ظرفیت‌های موجود در قم است؛ در شهرهای دیگری مانند تهران، اصفهان و مشهد نیز مراکز متعددی در این زمینه فعالیت دارند.
ظرفیت هزاران دانش‌آموخته حوزوی در رشته روان‌شناسی و مشاوره
اگر به آمار این مجموعه‌ها توجه کنیم، متوجه می‌شویم که سالانه دست‌کم حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ طلبه در مقطع کارشناسی ارشد وارد این رشته‌ها می‌شوند. همچنین، بر اساس رصدی که انجام داده‌ایم، برآورد می‌کنیم که در حال حاضر دست‌کم چهار تا پنج هزار دانش‌آموخته طلبه در مقطع سطح سه حوزه و کارشناسی ارشد در حوزه روان‌شناسی و رشته‌های مرتبط وجود داشته باشند.
این ظرفیت بسیار بزرگی است و می‌تواند فعالیت‌های گسترده‌ای را رقم بزند؛ اما چون مجموعه‌ها به‌صورت یکپارچه عمل نمی‌کنند و هرکدام در گوشه‌ای به فعالیت خود مشغول‌اند، این ظرفیت به‌خوبی دیده نمی‌شود و نمی‌تواند آن‌گونه که شایسته است، جریان‌سازی کند.
پیشنهاد تشکیل ساختار مدیریتی یکپارچه برای مشاوره اسلامی
پیشنهادی که از گذشته مطرح کرده‌ایم و همچنان پیگیر تحقق آن هستیم، تشکیل یک سازمان یا بخش مدیریتی مشخص برای تجمیع همه ظرفیت‌های مشاوره اسلامی است.
در نهایت، حوزه علمیه باید متکفل اصلی مشاوره اسلامی و مباحث مرتبط با آن باشد؛ زیرا حوزه در این زمینه مدعی برخورداری از مبانی و ظرفیت‌های علمی و دینی است. طبیعتاً اگر این ظرفیت‌ها در یک ساختار منسجم گرد هم آیند، می‌توانند بسیار مؤثرتر عمل کنند.
برای نمونه، ما در حال حاضر ۳۳ مرکز مشاوره «سماح» و حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ استاد در اختیار داریم. اگر همین ظرفیت‌ها تجمیع شوند، ممکن است بتوانیم شبکه‌ای را که اکنون ۳۳ مرکز دارد، به مجموعه‌ای با حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ مرکز گسترش دهیم. روشن است که چنین شبکه‌ای تا چه اندازه می‌تواند در سطح جامعه اثرگذار باشد و جریان‌سازی کند.
ضرورت تقویت مراکز مشاوره اسلامی با تکیه بر سلامت حرفه‌ای
در حال حاضر، پرونده‌های متعددی را می‌شنویم یا مشاهده می‌کنیم که در مراکز مشاوره با رویکردهای غیراسلامی و غیردینی، مشکلات و آسیب‌هایی در آن‌ها رخ داده است. البته آمار رسمی و قابل انتشار این موارد را در اختیار نداریم؛ یا حتی اگر آماری وجود داشته باشد، نمی‌توانیم آن را منتشر کنیم، زیرا نمی‌خواهیم انتشار چنین اطلاعاتی موجب بی‌اعتمادی به همکارانمان در سایر نهادها شود.
با این حال، برای تبیین ظرفیت مراکز مشاوره حوزوی، می‌توانم به تجربه مراکز مشاوره «سماح» اشاره کنم. در دوره‌ای که فعالیت این مراکز، به‌ویژه در پنج یا شش سال اخیر، گسترش بیشتری یافته است، حتی یک مورد تخلف انضباطی، صیانتی یا حرفه‌ای در این مراکز نداشته‌ایم.
این مسئله نشان‌دهنده ظرفیت بالایی است که در این عرصه وجود دارد و می‌تواند با تکیه بر استانداردهای دقیق و نظارت جدی، خدمات قابل اعتمادی به جامعه ارائه دهد.
برای مثال، در گفت‌وگو با یکی از افراد فعال در این حوزه، ایشان می‌گفتند که در شهر قم، گاهی تعداد تخلفات به‌اندازه‌ای زیاد است که فرصت کافی برای رسیدگی به همه آن‌ها وجود ندارد. این مسئله مربوط به یک شهر است؛ حال اگر وضعیت را در سطح کشور در نظر بگیریم، ابعاد موضوع گسترده‌تر خواهد شد.
در مقابل، به لطف خداوند، در مجموعه خودمان به دلیل آنکه استانداردهای محکمی داریم و از این معیارها کوتاه نمی‌آییم، توانسته‌ایم در این زمینه عملکرد مناسبی داشته باشیم.
بنابراین، اگر ظرفیت‌های پراکنده حوزه در زمینه مشاوره اسلامی تجمیع شوند، می‌توانند نقش بسیار مؤثری ایفا کنند و خدمات گسترده‌ای به جامعه اسلامی و دینی ارائه دهند. این همان پیشنهادی است که پیگیر تحقق آن هستیم و امیدواریم ان‌شاءالله به نتیجه برسد.
سخن پایانی:
شعار اداره مشاوره اسلامی این است که خدمات خود را آسان و کم‌هزینه کنیم و آن‌ها را با رویکرد پیشگیرانه و اسلامی، در خدمت طلاب و خانواده‌های آنان قرار دهیم؛ با اولویت‌بخشی به پیشگیری و تعالی.
آسان‌بودن خدمات به این معناست که طلبه بتواند به‌راحتی به آن‌ها دسترسی پیدا کند و هزینه استفاده از این خدمات نیز بالا نباشد. در کنار این دو ویژگی، رویکرد پیشگیرانه برای ما اهمیت اساسی دارد؛ زیرا معتقدیم پیشگیری، مقدمه مراحل بعدی و یکی از پایه‌های اصلی ارائه خدمات مؤثر است.
عبور از رویکرد منفعلانه به رویکرد تعالی‌بخش در مشاوره
در حوزه روان‌شناسی و مشاوره، گاهی رویکردی منفعلانه وجود دارد؛ به این معنا که منتظر می‌مانیم فرد دچار آسیب شود و پس از آن برای کمک به او وارد عمل می‌شویم.
اما رویکرد دیگری نیز وجود دارد که می‌توان از آن با عنوان رویکرد تعالی‌بخش یاد کرد. این رویکرد، نگاهی جدید در حوزه روان‌شناسی است و بر این اصل تأکید دارد که به‌جای منتظرماندن برای آسیب‌دیدن افراد، باید برای توانمندسازی و تعالی آن‌ها اقدام کنیم و توانایی‌ها و ظرفیت‌هایشان را افزایش دهیم.
بر همین اساس، تلاش کرده‌ایم نگاه خود را تغییر دهیم و تمرکز خدمات اداره مشاوره اسلامی را بر توانمندسازی، ارتقای ظرفیت‌ها و پیشگیری از آسیب‌ها قرار دهیم.
توسعه پژوهش‌های راهبردی و ورود به عرصه هوش مصنوعی
در همین راستا، گروه‌های علمی مرتبط با این رویکرد را تأسیس کرده‌ایم و در حال اجرای پژوهش‌های راهبردی گسترده و مدل‌سازی در این زمینه هستیم. همچنین، فعالیت‌های خود را به عرصه‌های جدید گسترش داده‌ایم.
در همین چارچوب، ان‌شاءالله در کمتر از یک ماه آینده، نخستین چت‌بات هوش مصنوعی در حوزه روان‌شناسی و مشاوره اسلامی را رونمایی خواهیم کرد. این سامانه نیز دقیقاً بر مبنای همین رویکرد طراحی شده است.
چت‌بات هوش مصنوعی مشاوره اسلامی؛ ارائه خدمات با رویکرد اطمینان‌بخش و تعالی‌محور
این چت‌بات برای نخستین بار با چنین رویکردی طراحی شده است تا بتوانیم با اطمینان خاطر بیشتری از خدمات آن استفاده کنیم. در فضای هوش مصنوعی، چت‌بات‌های مختلفی وجود دارند که خدمات ارائه می‌کنند؛ اما نمی‌توان با اطمینان کامل به سراغ همه آن‌ها رفت و از خدماتشان بهره گرفت.
ما با تلاش علمی گسترده و صرف زحمات فراوان، این طرح را به مرحله فعلی رسانده‌ایم. این سامانه نیز رویکردی تعالی‌محور دارد و منفعل نیست.
نکته مهم این است که دامنه استفاده از این خدمات می‌تواند همه مؤمنان را دربر بگیرد و به طلاب محدود نباشد. هر فردی می‌تواند با نصب این اپلیکیشن روی تلفن همراه خود، با آن گفت‌وگو کند و از تعالیم اسلامی بهره ببرد. افراد می‌توانند این تعالیم را بیاموزند و با به‌کارگیری آن‌ها در زندگی، برای برطرف‌کردن بسیاری از مشکلات و مسائل روزمره خود اقدام کنند.
این بخشی از فعالیت‌هایی است که در اداره مشاوره اسلامی دنبال می‌کنیم.
کتاب‌های روان‌شناسی و مشاوره اسلامی؛ فاصله میان آثار عامه‌پسند و متون دانشگاهی
یکی دیگر از موضوعاتی که در این زمینه دنبال کرده‌ایم، تولید کتاب‌های کاربردی در حوزه روان‌شناسی و مشاوره اسلامی است.
در حال حاضر، کتاب‌های فراوانی در زمینه روان‌شناسی و مشاوره منتشر شده‌اند و آثار متعددی نیز با رویکرد اسلامی در این حوزه وجود دارد؛ اما این کتاب‌ها را می‌توان به‌طور کلی در دو دسته قرار داد.
دسته نخست، آثاری هستند که به سمت روان‌شناسی زرد می‌روند؛ یعنی محتوایی کاملاً عامه‌پسند دارند و با زبانی بسیار ساده و محاوره‌ای نوشته شده‌اند. ممکن است فرد کتابی دویست‌صفحه‌ای از این نوع را مطالعه کند، اما در آن با مطالب ضدونقیض و محتوایی مواجه شود که از عمق و انسجام کافی برخوردار نیست.
دسته دوم، کتاب‌هایی هستند که کاملاً آکادمیک و علمی‌اند، اما ممکن است از نظر کاربردی‌بودن و قابلیت استفاده در زندگی روزمره با محدودیت‌هایی مواجه باشند.
تولید «کتاب کار»؛ پیوند مبانی علمی با راهکارهای عملی
ما دقیقاً تلاش کرده‌ایم مسیر دیگری را دنبال کنیم و به سمت تولید «کتاب کار» برویم. کتاب کار، اثری است که بنیان علمی دارد، اما با زبانی ساده نوشته می‌شود و قابلیت اجرا و به‌کارگیری در زندگی را نیز دارد.
برخی کتاب‌ها را تهیه می‌کنید و در گوشه کتابخانه می‌گذارید؛ کتاب‌هایی که شاید صرفاً به دلیل زیبایی جلدشان خریداری شوند و حتی ممکن است در طول عمر، یک بار هم باز نشوند. اما کتاب‌های ما از این جنس نیستند؛ این آثار برای کارکردن و ایجاد تغییر طراحی شده‌اند.
در کتاب کار، فرد هم‌زمان با مطالعه، تکالیفی دریافت می‌کند و با انجام آن‌ها قدم‌به‌قدم پیش می‌رود. در این فرایند، فرد می‌تواند برخی خطاها و الگوهای نادرست خود را شناسایی کند و برای اصلاح آن‌ها اقدام کند.
کتاب «تلاش با نشاط»؛ مدیریت کمال‌گرایی افراطی و حفظ نشاط
برای نمونه، یکی از کتاب‌های ما با عنوان «تلاش با نشاط» منتشر شده است. یکی از آسیب‌هایی که طلاب و به‌طور کلی افراد باهوش ممکن است با آن مواجه شوند، تمایل همیشگی به بی‌نقص‌بودن است؛ یعنی فرد می‌خواهد هیچ نقص و ضعفی نداشته باشد و هیچ انتقادی به او وارد نشود.
این کمال‌گرایی افراطی موجب می‌شود فرد فشار بیش از اندازه‌ای بر خود و روانش وارد کند و به‌تدریج به فردی خودسرزنشگر تبدیل شود؛ یعنی دائماً خودش را سرزنش کند، هیچ‌گاه از عملکرد خود رضایت نداشته باشد و همواره منتقد خویش باشد.
چنین وضعیتی به‌مرور نشاط فرد را از بین می‌برد؛ زیرا وقتی انسان دائماً خودش را سرزنش کند، نشاط خود را از دست می‌دهد و به‌تدریج دچار ناامیدی می‌شود.
کتاب «تلاش با نشاط» دقیقاً با رویکردی عملیاتی به این موضوع می‌پردازد و توضیح می‌دهد که چگونه می‌توانیم به‌صورت گام‌به‌گام افکار و جهان ذهنی خود را مدیریت کنیم؛ بدون آنکه میل به تعالی و رشد را از بین ببریم و درعین‌حال، نشاط خود را نیز حفظ کنیم.
هدف این است که فرد بتواند در مسیر پیشرفت و تعالی حرکت کند، اما این مسیر به فشار روانی بیش از اندازه، خودسرزنشگری و از دست‌دادن نشاط منجر نشود.
کتاب «با خود غریبه نباشیم»؛ خودآگاهی و شناخت ظرفیت‌های فردی
کتاب دیگری که خودم نوشته‌ام، «با خود غریبه نباشیم» نام دارد. این کتاب به یکی از مشکلات مهم انسان می‌پردازد: اینکه گاهی خودمان و ظرفیت‌هایمان را به‌خوبی نمی‌شناسیم و درواقع با خودمان غریبه‌ایم؛ یعنی از خودآگاهی کافی برخوردار نیستیم.
وقتی خودآگاهی ما پایین باشد، عملکردمان در زندگی ممکن است بدون برنامه و مدیریت صحیح پیش برود.
برای مثال، ممکن است فرد شناخت کافی از وضعیت جسمانی خود نداشته باشد و هر نوع غذایی را بدون توجه به نیازها و شرایط بدنش مصرف کند و دچار بیماری قند شود؛ درحالی‌که اگر از قبل می‌دانست باید مصرف شیرینی‌جات را مدیریت کند، شاید از ابتلا به برخی مشکلات، مانند دیابت، پیشگیری می‌کرد.
وقتی خودآگاهی ما در عرصه‌های مختلف وجودی پایین باشد، عملکردمان در آن حوزه‌ها بی‌برنامه می‌شود. این بی‌برنامگی‌ها به ما آسیب می‌زنند و موجب می‌شوند از مسیر پیشرفت و تعالی عقب بمانیم.
چهار عرصه اساسی خودشناسی؛ جسم، روان، معنویت و روابط اجتماعی
در کتاب «با خود غریبه نباشیم»، چهار حوزه اصلی را مطرح کرده‌ایم که شناخت آن‌ها اهمیت فراوانی دارد:
- جسم: شناخت وضعیت جسمانی، نیازها و ظرفیت‌های بدنی.
- روان: شناخت ویژگی‌های روانی، توانایی‌ها و نقاط ضعف فردی.
- معنویت: شناخت وضعیت معنوی و ظرفیت‌های رشد در این عرصه.
- روابط اجتماعی و ارتباطی: شناخت توانمندی‌ها و ضعف‌های فرد در تعامل با دیگران.
بسیار خوب است که بتوانیم نقاط قوت و ضعف خود را در هر یک از این چهار عرصه شناسایی کنیم و پس از شناخت آن‌ها، برای مدیریت و برنامه‌ریزی در این حوزه‌ها اقدام کنیم.
شناخت ظرفیت‌ها و ضعف‌ها، زمینه را برای تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر فراهم می‌کند و به فرد کمک می‌کند عملکرد خود را در عرصه‌های مختلف زندگی بهبود ببخشد.
انتشار آثار کاربردی در اداره مشاوره اسلامی
کتاب‌هایی از این دست، تنها به همین دو عنوان محدود نمی‌شوند. ما در اداره مشاوره اسلامی، چندین عنوان کتاب با چنین رویکردی منتشر کرده‌ایم که آثار خوبی هستند و قابلیت استفاده عملی دارند.
فایل این کتاب‌ها نیز عموماً در «مهارت خانه طلاب» در دسترس است؛ بنابراین، طلابی که تمایل دارند از محتوای آن‌ها استفاده کنند، حتی اگر نخواهند کتاب را تهیه کنند، می‌توانند فایل آن را از این طریق دریافت کنند.
نظر شما